Η Μέση Ανατολή και η Ανατολική Μεσόγειος, δύο από τις πιο ασταθείς γεωπολιτικές περιοχές στον πλανήτη, βρίσκονται για ακόμα μια φορά στο επίκεντρο των διεθνών εξελίξεων. Σε συνέντευξή του στον Ρ/Σ 98,4 και στον δημοσιογράφο Γιώργο Σαχίνη , ο ομότιμος Καθηγητής Σύγχρονης Πολιτικής και Κοινωνικής Ιστορίας Γιώργος Μαργαρίτης έθεσε υπό το μικροσκόπιο τα γεγονότα που διαδραματίζονται στην περιοχή, κάνοντας μια ιστορική αναδρομή και ανάλυση των σύγχρονων συγκρούσεων.
Η συζήτηση περιστράφηκε γύρω από το ερώτημα: Βρισκόμαστε μπροστά σε μια τρίτη ανάπλαση της Μέσης Ανατολής και της Ανατολικής Μεσογείου;
Σύμφωνα με τον κ. Μαργαρίτη, η απάντηση είναι καταφατική. Πρόκειται για μια διαδικασία που βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη και, όπως ανέφερε, είναι άμεσα συγκρίσιμη με τις δύο προηγούμενες μεγάλες γεωπολιτικές αναπλάσεις που γνώρισε η περιοχή μέσα στον 20ό αιώνα.
Οι Δύο Προηγούμενες Περίοδοι Αναπλάσεων
Ο κ. Μαργαρίτης ανέφερε ότι η πρώτη μεγάλη ανάπλαση της περιοχής συνέβη μετά το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν η διάλυση των τριών μεγάλων αυτοκρατοριών — της Οθωμανικής, της Ρωσικής και της Αυστροουγγρικής — οδήγησε σε ανακατατάξεις στη Μέση Ανατολή και την Ανατολική Μεσόγειο. Τα γεγονότα αυτής της περιόδου σχεδίασαν τον χάρτη της περιοχής όπως τον γνωρίζουμε σήμερα. Αποικιακές δυνάμεις όπως η Βρετανία και η Γαλλία ανέλαβαν τον έλεγχο μεγάλων τμημάτων της Μέσης Ανατολής, ενώ το Ιράν και η Τουρκία άρχισαν να διαμορφώνονται ως ανεξάρτητα κράτη.
Η δεύτερη ανάπλαση, σύμφωνα με τον καθηγητή, πραγματοποιήθηκε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν η κατάρρευση των αποικιακών καθεστώτων και η ίδρυση του κράτους του Ισραήλ το 1948 άλλαξαν και πάλι τις ισορροπίες στην περιοχή. Ο ψυχρός πόλεμος πρόσθεσε νέα στοιχεία στην εξίσωση, καθώς οι ΗΠΑ και η Σοβιετική Ένωση έβαλαν τη Μέση Ανατολή στον πυρήνα των γεωπολιτικών τους συμφερόντων, κάτι που ενίσχυσε την αστάθεια.
Η Τρίτη Ανάπλαση: Ένα Σύμπλοκο Γεωπολιτικών Συμφερόντων
Η σημερινή κατάσταση, όπως αναλύει ο κ. Μαργαρίτης, αποτελεί την απαρχή μιας τρίτης ανάπλασης. Τα γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου 2023, που οδήγησαν σε μια σειρά από συγκρούσεις στην περιοχή, φαίνεται να λειτουργούν ως θρυαλλίδα για την αναδιαμόρφωση των γεωπολιτικών ισορροπιών.
Ο καθηγητής εξήγησε ότι οι συγκρούσεις στην περιοχή δεν περιορίζονται στο παλαιστινιακό ζήτημα. Ο πόλεμος στην Ουκρανία και η εμπλοκή μεγάλων δυνάμεων όπως η Ρωσία, η Κίνα και το Ιράν δημιουργούν ένα σύνθετο σύμπλοκο διεθνών συμφερόντων, που πλέον ξεπερνούν τα στενά γεωγραφικά όρια της Μέσης Ανατολής. Αυτό, όπως είπε, έχει ως αποτέλεσμα να μετατρέπεται η περιοχή σε πεδίο ανταγωνισμού ανάμεσα στη Δύση και τις ανερχόμενες δυνάμεις της Ανατολής, όπως η Κίνα και το Ιράν.
Η αναδιανομή των συμφερόντων στην περιοχή είναι εμφανής και από τις ενδείξεις στρατηγικών ανακατατάξεων, όπως η ενίσχυση της θέσης του Ισραήλ, η αυξανόμενη ισχύς της Τουρκίας και η ανάδειξη του Ιράν ως σημαντικού παίκτη.
Η Ελλάδα και η Κύπρος στο Επίκεντρο
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της ανάλυσης του κ. Μαργαρίτη είναι η θέση της Ελλάδας και της Κύπρου μέσα σε αυτή την τρίτη ανάπλαση. Σύμφωνα με τον ίδιο, οι δύο χώρες βρίσκονται πλέον στο “μάτι του κυκλώνα”. Η γεωπολιτική τους θέση ως ενδοχώρα του Ισραήλ και ως γέφυρα ανάμεσα στην Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή τις καθιστά κεντρικούς παίκτες στις εξελίξεις.
Ο κ. Μαργαρίτης επισήμανε ότι η Ελλάδα έπαιξε έναν δευτερεύοντα ρόλο στις προηγούμενες δύο αναπλάσεις, ωστόσο αυτή τη φορά η εμπλοκή της είναι πιο άμεση. Η θέση της χώρας στα ενεργειακά δίκτυα της Ανατολικής Μεσογείου και η αυξανόμενη γεωπολιτική της σημασία την τοποθετούν στην πρώτη γραμμή των συγκρούσεων που αναμένονται στην περιοχή.
Ειδικά για την Κύπρο, ο καθηγητής τόνισε ότι αποτελεί στρατηγικό σημείο για τη Δύση και ειδικά για τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, που ενδιαφέρονται για τη διασφάλιση της ενεργειακής τους ασφάλειας μέσω της Ανατολικής Μεσογείου. Αυτό, όπως σημείωσε, δημιουργεί μια δύσκολη ισορροπία για τις δύο χώρες, που θα πρέπει να διαχειριστούν προσεκτικά τη συμμετοχή τους στα γεωπολιτικά παιχνίδια.
Η Ανασφάλεια των Κατοίκων του Ισραήλ και η Γενοκτονία στη Γάζα
Η συζήτηση με τον κ. Μαργαρίτη δεν περιορίστηκε στα γεωπολιτικά συμφέροντα, αλλά επεκτάθηκε και στην ανθρωπιστική κρίση που βιώνει η περιοχή. Σύμφωνα με τον καθηγητή, η κατάσταση στη Γάζα έχει πάρει διαστάσεις γενοκτονίας, με έναν στους 55 κατοίκους να έχει σκοτωθεί και έναν στους 20 να είναι τραυματισμένος ή σακατεμένος. Οι συνθήκες διαβίωσης στη Γάζα είναι αφόρητες, με εκατομμύρια τόνους ερειπίων να έχουν κατακλύσει την περιοχή, ενώ οι κάτοικοι στερούνται βασικών αναγκών όπως το πόσιμο νερό, τα τρόφιμα και τα φάρμακα.
Από την άλλη πλευρά, ο κ. Μαργαρίτης αναγνώρισε την ανασφάλεια που βιώνουν οι κάτοικοι του Ισραήλ, οι οποίοι αντιμετωπίζουν καθημερινά τον κίνδυνο των ρουκετών και των τρομοκρατικών χτυπημάτων. Ωστόσο, όπως τόνισε, η πολιτική του Ισραήλ να διαχειρίζεται την κατάσταση με όρους απόλυτης βίας και καταπίεσης εντείνει το μίσος και οδηγεί σε έναν φαύλο κύκλο εκδίκησης και βίας.
Το Παγκόσμιο Σύμπλοκο και η Εμπλοκή των Μεγάλων Δυνάμεων
Ο κ. Μαργαρίτης αναφέρθηκε επίσης στην εμπλοκή των μεγάλων δυνάμεων, όπως οι ΗΠΑ, η Κίνα και η Ρωσία, στη Μέση Ανατολή και την Ανατολική Μεσόγειο. Σημείωσε ότι το Ισραήλ προσπαθεί να εμπλέξει τις ΗΠΑ σε μια σύγκρουση με το Ιράν, ενώ οι χώρες του Κόλπου, όπως η Σαουδική Αραβία, πιέζουν για μια πιο ισορροπημένη προσέγγιση ώστε να αποφευχθεί μια ευρύτερη περιφερειακή σύγκρουση που θα μπορούσε να τινάξει στον αέρα την παγκόσμια οικονομία.
Η Ρωσία και η Κίνα, από την πλευρά τους, παρακολουθούν στενά τις εξελίξεις, καθώς έχουν στρατηγικά συμφέροντα στην περιοχή, ενώ το Ιράν παραμένει κεντρικός παίκτης στις ισορροπίες της περιοχής. Ο κ. Μαργαρίτης προειδοποίησε ότι η οποιαδήποτε αποσταθεροποίηση του Ιράν, είτε μέσω εσωτερικής ανατροπής είτε μέσω εξωτερικής παρέμβασης, θα δημιουργήσει τεράστια ανισορροπία στην ευρύτερη περιοχή, αλλά και σε παγκόσμιο επίπεδο. Το Ιράν, ως ισχυρή περιφερειακή δύναμη με μεγάλη βιομηχανική και στρατιωτική δυνατότητα, δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως μια απλή χώρα προς αποικιοποίηση, όπως ίσως συνέβαινε πριν από 100 ή 200 χρόνια.
Σύμφωνα με τον κ. Μαργαρίτη, η αποσταθεροποίηση του Ιράν θα επιφέρει ανακατατάξεις που θα ανησυχήσουν όχι μόνο τις γειτονικές χώρες, αλλά και δυνάμεις σε ολόκληρο τον κόσμο, από τη Βραζιλία μέχρι την Τουρκία και την Ινδονησία. Η πιθανότητα διάλυσης του Ιράν, όπως ανέφερε, δεν αφορά μόνο τα συμφέροντα της Δύσης, αλλά θα επηρεάσει την παγκόσμια ισορροπία και ειρήνη.
Η Ανάδειξη των Περιφερειακών Δυνάμεων και η Νέα Παγκόσμια Τάξη
Ένα άλλο σημαντικό σημείο που τόνισε ο καθηγητής είναι η ανάδειξη περιφερειακών δυνάμεων, όπως η Τουρκία και το Ιράν, οι οποίες επιδιώκουν μεγαλύτερη αυτονομία και επιρροή στον διεθνή χώρο. Η άνοδος αυτών των χωρών, όπως και της Κίνας και της Ινδίας, εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο παγκόσμιας ανακατάταξης, όπου οι παραδοσιακές δυτικές δυνάμεις χάνουν μέρος της επιρροής τους.
Ειδικότερα, η Τουρκία έχει καταφέρει να διαμορφώσει μια πιο ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική, ενώ η Κίνα και η Ινδία φιλοδοξούν να αναδειχθούν σε παγκόσμιες δυνάμεις. Όπως σημείωσε ο κ. Μαργαρίτης, η Δύση αντιμετωπίζει μια περίοδο σχετικής παρακμής, ενώ οι νέες δυνάμεις αναπτύσσουν τα δικά τους συμφέροντα και φιλοδοξίες, που συχνά συγκρούονται με τα δυτικά συμφέροντα.
Ο Ρόλος του Ισραήλ και η Δυτική Στρατηγική
Το Ισραήλ, όπως υπογράμμισε ο κ. Μαργαρίτης, διαδραματίζει έναν κεντρικό ρόλο στις γεωπολιτικές εξελίξεις της περιοχής. Ως τοποτηρητής των δυτικών συμφερόντων στη Μέση Ανατολή, το Ισραήλ λειτουργεί όχι μόνο ως προκεχωρημένο φυλάκιο, αλλά και ως μοχλός πίεσης στις γειτονικές χώρες. Ωστόσο, η στρατηγική του Ισραήλ για την ανάπλαση της περιοχής ενδέχεται να φέρει καταστροφικές συνέπειες, τόσο για την ίδια τη χώρα όσο και για ολόκληρη την περιοχή.
Ο κ. Μαργαρίτης επισήμανε ότι η επιθυμία του Ισραήλ να επεκτείνει τα σύνορά του και να κυριαρχήσει γεωπολιτικά στη Μέση Ανατολή, ιδιαίτερα μέσω της καταστροφής του Ιράν, αποτελεί κεντρικό σημείο της στρατηγικής του. Ωστόσο, αυτό δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς τη συμμετοχή των ΗΠΑ και των άλλων δυτικών δυνάμεων. Ο κίνδυνος μιας μεγαλύτερης σύγκρουσης με το Ιράν παραμένει υπαρκτός, και όπως ανέφερε ο κ. Μαργαρίτης, η εμπλοκή των μεγάλων δυνάμεων σε μια τέτοια σύγκρουση θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια ευρύτερη αστάθεια και απρόβλεπτες συνέπειες.
Οι Κίνδυνοι για την Ελλάδα και την Κύπρο
Όσον αφορά την Ελλάδα και την Κύπρο, ο κ. Μαργαρίτης έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου για τις μελλοντικές προκλήσεις που θα αντιμετωπίσουν οι δύο χώρες λόγω της γεωπολιτικής τους θέσης. Οι δύο χώρες βρίσκονται στην πρώτη γραμμή των γεωπολιτικών εξελίξεων στην Ανατολική Μεσόγειο, με το Ισραήλ να ασκεί πιέσεις για τη δημιουργία ενεργειακών συνδέσεων με την Ευρώπη μέσω αυτών των χωρών.
Ο καθηγητής ανέφερε χαρακτηριστικά ότι η Τουρκία, έχοντας διαγνώσει το πρόβλημα, προσπαθεί να δημιουργήσει τετελεσμένα γεγονότα στην περιοχή, επιδιώκοντας τον έλεγχο της “γαλάζιας πατρίδας” και επιβάλλοντας τις δικές της αξιώσεις στον χώρο της Ανατολικής Μεσογείου. Η ενδεχόμενη υποχώρηση της Ελλάδας ή της Κύπρου μπροστά στις τουρκικές πιέσεις θα μπορούσε να επιδεινώσει την κατάσταση, οδηγώντας σε ακόμα μεγαλύτερη αστάθεια στην περιοχή.
Ένα Παγκόσμιο Γεωπολιτικό Σύμπλοκο
Η συζήτηση ολοκληρώθηκε με μια ανάλυση του παγκόσμιου γεωπολιτικού συμπλόκου, όπως το χαρακτήρισε ο κ. Μαργαρίτης. Ο κόσμος σήμερα αντιμετωπίζει μια νέα φάση ανταγωνισμού ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις, όπου η τεχνολογία, η ενέργεια και η γεωπολιτική ασφάλεια παίζουν κεντρικό ρόλο.
Όπως υπογράμμισε ο καθηγητής, η τεχνολογική εξέλιξη, όπως η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης και της ρομποτικής, θα διαμορφώσει το μέλλον της παγκόσμιας οικονομίας. Ωστόσο, η Κίνα και η Ινδία, παράλληλα με τις άλλες αναδυόμενες δυνάμεις, φαίνεται να έχουν το προβάδισμα στην υιοθέτηση αυτών των τεχνολογιών, αφήνοντας τη Δύση σε έναν αγώνα να επανακτήσει την κυριαρχία της.
Τέλος, ο κ. Μαργαρίτης τόνισε ότι η σημερινή γεωπολιτική κατάσταση θυμίζει έντονα τις εποχές των μεγάλων αυτοκρατοριών, όπου οι παγκόσμιες δυνάμεις διαμόρφωναν τον κόσμο μέσω στρατιωτικής, οικονομικής και πολιτιστικής κυριαρχίας. Ωστόσο, η σημερινή κατάσταση είναι πολύ πιο σύνθετη, με νέους παίκτες και νέες δυναμικές να διαμορφώνουν το μέλλον του παγκόσμιου συστήματος.
Γεωπολιτικές Εξελίξεις στη Μέση Ανατολή και Ανατολική Μεσόγειο: Κίνδυνοι, Προκλήσεις και Παγκόσμιες Ισορροπίες
Η ανάλυση του κ. Μαργαρίτη προσφέρει μια ολοκληρωμένη εικόνα των σημερινών γεωπολιτικών εξελίξεων στη Μέση Ανατολή και την Ανατολική Μεσόγειο, επισημαίνοντας τους κινδύνους και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι χώρες της περιοχής, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας και της Κύπρου. Η τρίτη ανάπλαση που βρίσκεται σε εξέλιξη δεν περιορίζεται στα στενά όρια της περιοχής, αλλά εντάσσεται σε ένα ευρύτερο παγκόσμιο γεωπολιτικό σύμπλοκο, όπου η Δύση και η Ανατολή συγκρούονται για την κυριαρχία στον 21ο αιώνα.
Με τις εξελίξεις να είναι ραγδαίες και αβέβαιες, το μέλλον της περιοχής παραμένει ανοικτό, ενώ οι αποφάσεις που θα ληφθούν από τις διεθνείς δυνάμεις θα κρίνουν την κατεύθυνση που θα ακολουθήσουν οι γεωπολιτικές ισορροπίες για τις επόμενες δεκαετίες.